Plan de Conservación da Dicksonia antarctica no Baixo Miño: cinco anos de traballo

En outubro de 2012 ANABAM iniciou as actividades de conservación dos fentos arbóreos da especie  Dicksonia antarctica no regato Vilar do Concello de Oia (Pontevedra).

21055901_2066518566911672_575241750301272301_o

Fotografía Agustín Ferreirra (26/08/2017). Labores de mantemento dos exemplares de Dicksonia antarctica no regato Vilar (Oia, Pontevedra)

Tras cinco anos de traballo, en outubro de 2017, damos por rematado o proxecto de recuperación do fento arbóreo D. antarctica no Baixo Miño. Ao longo destes anos no que realizamos o seguimento e conservación da poboación existente á vez que desenvolvemos tarefas de obtención de novos exemplares a partir de esporas, extraemos as seguintes conclusións:

  • A obtención de novos exemplares de D. antarctica a partir de esporas se presenta como una alternativa viable en programas de conservación desta especies de fento arbóreo.
  • A actual situación estival do regato Vilar (seca prolongada) non proporciona un enclave apto para a reintrodución de exemplares obtidos a partir de esporas.
  • A reintrodución da  D. antarctica en áreas naturais e ante un escenario de cambio global, debe ser avaliada por un grupo de expertos.
  • Espazos pechados e controlados (xardíns, arboretos) nos que se recree a diversidade de prantas que subministraban á botica do Mosteiro de Oia, preséntase como alternativa para o mantemento de novos exemplares de D. antarctica obtidos a partir de esporas e conservar así o seu valor cultural.
  • O futuro da Dicksonia antarctica no Baixo Miño pasa pola conservación dos catro exemplares que conseguiron sobrevivir aos incendios, riadas e secas estivais.

Deste xeito, e co obxectivo de conservar esta especie polo seu valor cultural para a comarca do Baixo Miño, ANABAM iniciará os trámites para solicitar a inclusión dos fentos arbóreos do regato Vilar no Catálogo galego de árbores senlleiras.

Advertisements

FLORA EXÓTICA INVASIVA NO VILAR

This slideshow requires JavaScript.

Phytolacca americana L. – Tintureira ou uva dos tintureiros xa que se intentou utilizar para tinguir téxtiles e darlle maior intensidade á cor do viño tinto aindá que se trata dunha pranta tóxica. Introducida dende América do Norte e amplamente espallada por todo o mundo. En Galicia a súa presenza coñécese dende medidados do século XIX.

Eucalyptus globulus Labill – Introducido dende Australia a medidados do século XIX. Se teñen asociado multitude de efectos prexudiciais para o sólo e as súas plantacións ocupan hoxe en día gran parte do territorio galego (ca. 400.000 ha). O 80% da producción anual está destinada a producción de pasta de papel.

Ipomoea indica (Burm.) Merr.-  Orixinaria de Centroamérica e América tropical. Introducida con fins ornamentais na Península Ibérica dende comezos do século XX (máis info: Ipomoea indica)

Acacia dealbata Link – Introducida dende Australia, Nova Gales do Sur, Victoria, Tasmania, etc. Dende comezos do século XIX utilizouse en Europa cons fins ornamentais aínda que tamén foi empregada para a fixación do terreo.

PAZO DE SANTA CRUZ DE RIVADULLA

Dicksonia antarctica no Catálogo Galego de Árbores Senlleiras de Galicia

IMGP1348

O martes, 17 de abril de 2007 sae publicado no Diario Oficial de Galicia o Catálogo Galego de Árbores Senlleiras de Galicia, no cal se incluirán aqueles exemplares ou mouteiras cuxa conservación sexa necesario asegurar polos seus valores naturais, culturais, científicos, didácticos, estéticos ou paisaxísticos.

IMGP1339

Doutra banda, esa norma galega considera que o interese científico, estético ou monumental e ornamental dalgúns exemplares existentes en Galicia, de calquera especie botánica autóctona ou foránea, ou de agrupacións destes, aconsella que as normas protectoras se fagan extensivas a este tipo de árbores, xa que constitúen un patrimonio cultural valioso, de interese público, e irrecuperable no caso da súa destrución.

IMGP1432

O 3 de outubro de 2011 se actualiza o Catálogo galego de árbores senlleiras incluíndo aos exemplares de Dicksonia antarctica do Pazo  de Santa Cruz de Rivadulla no anexo I (Árbores senlleiras) do Catálogo galego de árbores senlleiras.

A historia do Pazo de Santa Cruz de Rivadulla remóntase ao século XVI. Desde un primeiro momento os terreos dividíronse en zonas destinadas a edificacións, cultivos e xardíns. Estes últimos adquiriron especial relevancia a partir do século XIX ao incrementar a colección de camelias.

IMGP1484IMGP1463

Ligazón á páxina do Pazo de Santa Cruz de Rivadulla con información historica e horarios de visita:

http://www.pazoderivadulla.com/

PDF – Catálogo Galego de Árbores Senlleiras de Galicia (DOGA):

Decreto_67_2007_Catalogo_galego_arbores_senlleiras

 

2016: entramos no último ano de proxecto.

Trala última sementeira realizada en decembro de 2014 e a piques de rematar este ano 2015 o número de exemplares de Dicksonia antarctica obtidos a partir de esporas no microviveiro de ANABAM supera xa o centenar de esporófitos. Non todos conseguirán sair adiante pero con eles agardamos chegar aos 30 exemplares finais que nos marcamos ao comezo do proxecto.

dicksonia antarctica anabam noe ferreira 2Exemplar de Dicksonia antarctica obtido a partir de esporas sementadas en decembro de 2012. En tres anos o fento non supera os 10 cm de tamaño das súas frondes, evidenciando o lento desenvolvemento desta especie.

dicksonia antarctica anabam noe ferreira

Os fentos da imaxe foron sementados en decembro de 2013, en dous anos apenas levantan uns centímetros do substrato.

dicksonia antarctica anabam noe ferreira 3

Centos de gametófitos e esporófitos mixtúranse  na última xeración de fentos obtidos a partir de esporas sementadas fai agora un ano, en decembro de 2014.

 

PARTICIPACIÓN NA XORNADA SOBRE ESPECIES EXÓTICAS INVASORAS E PARTICIPACIÓN SOCIAL ORGANIZADA POR ADEGA

Convidados polas compañeiras de ADEGA o pasado sábado 28 de novembro asistimos á xornada “Especies Exóticas Invasoras e Participación Social” que se celebrou no Museo Domus de A Coruña.

NFR_ANABAM

Resumo gráfico da ponencia presentada por Noé Ferreira-Rodríguez en representación de ANABAM. Fonte das imaxes: Cesar Ayres/Ramsés Pérez – ADEGA/ANABAM.

Un completo programa permitiu abordar a problemática das especies exótica invasoras dende puntos de vista tan diferentes como a investigación e o voluntariado. O inicio das xornadas contou coa presenza da Directora Xeral de Conservación da Natureza (Ana Mª López), da Concelleira de Medio Ambiente do Concella de A Coruña (María García) e da Presidenta de ADEGA (Virginia Rodríguez). Tras unha primeira intervención analizando a percepción social das plantas invasoras por parte de Marisa Chas da Universidade de Santiago, a xornada estivo estruturada en tres mesas: 1) investigación e xestión con representantes das universidades de Santiago (María Inmaculada) e Vigo (Luis González), así como do Grupo de Estudo do Medio Mariño (Rafael Bañón) e da Dirección Xeral de Conservación da Natureza (Jesús Santamarina); 2) divulgación con ponencias de ADEGA (Lucía Parente) e das universidades de Santiago (Miguel Serrano), Coimbra (Francisco López) e Vigo (Luis Navarro) e; 3) voluntariado ambiental e custodia do territorio coa participación de ADEGA (Ramsés Pérez), Fragas do Mandeo (Fernando Bandín), ANABAM (Noé Ferreira) e Red Cambrera (Sergio Tejón).

Mesa Noé horizontal red5

Mesa redonda: (de esquerda a dereita: Fernando Bandín, Fragas do Mandeo; Sergio Tejón, Red Cambera; Lucía Parente, ADEGA; Ramsés Pérez, ADEGA; Noé Ferreira, ANABAM). Fonte da imaxe: ADEGA.

Entre as conclusións extraídas  da xornada cabe salientar a unanimidade ao afirmar que, fronte a un problema global como son as especies exóticas invasoras só cabe unha resposta coordinada da comunidade internacional para afrontalo así como a implicación de tódolos sectores da sociedade involucrados.

As especies exóticas invasoras son hoxe en día entendidas como un compoñente máis do cambio global que leva á modificación do hábitat e a perda de biodiversidade cunha homoxenización da fauna e flora. Aínda que só unha pequena parte das especies exóticas que conseguen establecerse nos ecosistemas aos que chegan (ou son levadas) só unha pequena parte delas desenvolve o seu potencial invasivo ocasionando danos tanto a nivel ecosistémico como económico.

ANABAM focaliza parte do seu traballo no seguimento e control de especies como a Avespa asiática (Vespa velutina) a través da eliminación de niños cando os medios materiais do que dispoñemos o permiten. Así mesmo realizamos un intensivo seguimento do Picudo vermello (Rhynchophorus ferrugineus) e recollemos especies exóticas invasoras como o Sapoconcho de florida (Trachemys scripta).

Ademais dos temas relacionados coa Custodia do Territorio, na ponencia adicamos un pequeno apartado a falar do proxecto de recuperación da especie exítica Dicksonia antarctica como elemento moi vencellado ao patrimonio cultural do Baixo Miño.

UN_BOSQUE_PARA_UNHA_BOLBORET

Portada da ponencia sobre custodia do territorio e participación social na erradicación de especies exóticas invasoras presentada na xornada.

Resumo da ponencia:

Especies exóticas invasoras e participación social_Ferreira-Rodríguez_2015_ANABAM

Presentación en pdf:

EEI_ADEGA_Noe Ferreira-Rodriguez_ANABAM_2015

NOVOS EXEMPLARES DE Dicksonia antarctica

Dende o ano 2011 vimos traballando en obter novos exemplares de Dicksonia antárctica, hoxe tras máis de tres anos de iniciados os traballos de sementeira no microviveiro de ANABAM, confirmamos a obtención dos primeiros exemplares que acompañarán aos catro superviventes da especie no Regato Vilar. Durante os últimos anos os esforzos encamiñados a obtención de novos esporófitos foron en balde pero, das esporas sementadas en decembro de 2014 xermolan hoxe centos de pequenos gametófitos cos que agardamos obter a trintena de exemplares que nos propuxemos cando iniciamos as tarefas de reprodución.

Dicksonia antarctica IMGP4711

Exemplares de Dicksonia antarctica obtidos tras tres anos dende a sementeira de esporas do inverno de 2011-12.

Dicksonia antarctica

Novos gametófitos de Dicksonia antarctica das esporas sementadas no pasado inverno 2014-15.

ENTREVISTA NO PROGRAMA “CUÍDATE” DE LOCALIA TV

Entrevista por parte de Santiago Marcuño e Mayca Varela no programa “Cuídate!” de Localia TV a Manuel A. Pombal e Noé Ferreira-Rodríguez, membros da xunta directiva de ANABAM, onde entre outras cuestións se pregunta acerca dos Fentos arbóreos de Oia.

A HISTORIA RECENTE DOS FENTOS ARBÓREOS (Dicksonia antarctica) NO CARRIZAL

Dende a fundación de ANABAM en xuño de 1985 o boletín mensual CARRIZAL informa das novas de contido medioambiental da comarca. O achádego dos fentos arbóreos non podía ser menos e no número 112 do boletín dábase conta do seu descubrimeto polo biólogo Xurxo Pérez Pintos que trasladou a nova a ANABAM.

Nun primeiro momento os exemplares se atribuíron á especie Culcita Macrocarpa. A especie suscitou o interese de botánicos como X. Ramón García e medios de comunicación e, grazas a difusión, o experto en fentos A. Pablo contactou con ANABAM pasando a clasificar á especie dentro do xénero Dicksonia (CARRIZAL 113).

Ante a dúbida da especie de Dicksonia á que pertencían os exemplares e, incluso soñando con que se tratara du novo taxon bautizouse provisionalmente coma Dicksonia vilariensis facendo referencia ao regato Vilar onde foi atopada.

Pero non todo foron boas novas e no número 116 do CARRIZAL de marzo de 2003, 300 € de recompensa acompañaban á nova do roubo dun exemplar do regato en xaneiro dese mesmo ano. Se plantexou entón: dar a coñecer a existencia dos fentos para involucrar á poboación na súa proteción ou manter a súa localización en segredo para preservalos?

Coñecer para protexer, esa foi sempre a máxima e no CARRIZAL nº 125 de febreiro de 2004 dúas novas aparecían relativas aos fentos. Por unha banda as visitas guiadas efectuadas con máis de 30 persoas a estes exemplares e aos da especie Woodwardia radicans, outra das xoias botánicas que se atopan nun regato próximo. A outra nova daba conta dunha tala que puxo en perigo a estes fentos arbóreos pero que afortunadamente non foi máis aló.

Coa posta en marcha da páxina web da Asociación www.anabam.org, a información relativa aos fentos foi a parecendo periódicamente nesta páxina, dende o roubo de exemplares ata a posta en marcha do Plan de Recuperación da especie no Baixo Miño.

4-9 6-74-9 (2)6-7 (2)3-10

REFERENCIAS:

Ferreira Lorenzo, Agustín, 2002. Asociación Naturalista “Baixo Miño”. CARRIAL 112.

Ferreira Lorenzo, Agustín, 2002. Asociación Naturalista “Baixo Miño”. CARRIAL 113.

Ferreira Lorenzo, Agustín, 2003. Asociación Naturalista “Baixo Miño”. CARRIAL 116.

Ferreira Lorenzo, Agustín, 2004. Asociación Naturalista “Baixo Miño”. CARRIAL 125: 6, 11.

FLORA EXÓTICA INVASORA: Iponema indica

Texto: Manuel Angel Pombal (ANABAM)

Fotografía: Noé Ferreira-Rodríguez (ANABAM)

En: http://www.anabam.org/IPOMOEA%20INDICA.htmlIMG_0377

Iponema indica na estrada de acceso ao regato Vilar, fotografía obtida en outibr de 2014.

A especie Ipomoea indica, é unha enredadeira perenne da Familia das Convolvulaceae que se coñece comunmente co nome de campaíña (campanita, maravilla). O nome Ipomoea procede do grego ips, ipos = verme e homoios = parecido, polo hábito voluble dos seus talos.

Descrición:

Trátase dunha planta perenne, cos talos rastreiros ou gabeadores apoiándose na vexetación circundante. Ten follas lobuladas (con 3 lóbulos redondeados), flores grandes (de ata 9 cm) e azuis ou violáceas, con corola infundibuliforme con 5 pétalos soldados en toda a súa lonxitude (como acontece en todas as convolvuláceas). O froito é unha cápsula con 4 sementes.

Descoñecemos se ten reprodución sexual, a rexeneración vexetativa parece ser a de maior importancia, mediante o enraizamento dos talos.

Hábitat

É orixinaria de Centroamérica e Améroca tropical, peroxa é unha especie invasora introducida en diferentes lugares do mundo, incluíndo Australia e a Europa Mediterránea. Foi introducida como especie ornamental e soe cultivarse en xardíns polas súas grandes flores azuis e a súa capacidade de tapizar rápidamente. Esta especie está moi estendida pola área costeira galega, principalmente nas proximidade de zonas urbanas, onde se desenvolve con rapidez tapizando muros e árbores.

Outras especies do xénero Ipomoea.

O xénero Ipomoea comprende unhas 500 especies de ampla distribución nos trópicos de ambos hemisferios. En España cultívanse varias especies deste xénero, tales como: I. alba, I. arborescens, I. batatas, I. bolusiana, I. bonariensis, I. cairica, I. carnea, I. hederifolia, I. horsfalliae, I. indica, I. lobata. I. mauritiana, I. nil (heredacea), I. pandurata, I. pes-caprae, I. purpurea, I. sagittata, I. setosa, I. stolonifera, I. tricolor, ou I. violacea.

 

A Ipomoea purpurea é parecida a I. indica, pero distínguese por ter flores máis pequenas e follas enteiras, mentres que as de I. indica son claramente lobuladas. En Galicia esta especie tamén foi citada nas Rías Baixas. 

Características xerais das Ipomoeas

As Ipomoeas constitúen un xénero de plantas herbáceas anuais ou perennes ou arbustos, sempreverdes ou caducifolios, con ou sen látex, a miúdo cos talos volubles.

Follas: alternas, pecioladas ou subsésiles, enteiras, palmatilobadas ou pinnatífidas.

Flores: solitarias ou agregadas, cada flor con 2 bractéolas. Cáliz con 5 sépalos; corola con 5 pétalos, enteira ou lobulada, xeralmente infundibuliforme, máis raramente acampanada. Androceo con 5 estames insertos cerca da base do tubo da corola, opostos aos sépalos; anteras con dehiscencia lonxitudinal.

Froito: normalmente en cápsula con dehiscencia en 4-6 valvas ou con dehiscencia irregular, máis raramente indehiscente. Sementes 1-4 (-6).

Requiren solos de tipo medio, ben drenados e unha exposición soleada, con temperaturas que non descendan de 10 ºC, necesitando un soporte por onde gabear. Multiplícanse por sementes en primavera, que deben remollarse en auga quente antes de sementalas. As especies perennes tamén se poden multiplicar por esquexes.

As sementes dalgunhas especies, como I. tricolor, foron utilizadas como alucinóxenos porque contén derivados do ácido lisérxico.

Algunhas localizacións no Baixo Miño:

Na costa dos Soldados en Camposancos (concello de A Guarda); Río de Vilar, As Orelludas, Vilar (carretera) na parroquia de Pedornes e cerca da igrexa de Loureza (concello de Oia); Na senda dos pescadores de San Miguel de Tabagón e cerca do campo futbol e do  colexio (concello de O Rosal); Malvas (no concello de Tomiño).

RECOLLIDA E SEMENTEIRA DE ESPORAS 2014

Por cuarto ano consecutivo pomos en marcha a recollida de esporas de Dicksonia antarctica coas que obter novos exemplares da especie cos que recuperar a poboación do regato Vilar.

Cada ano efectuamos a recollida das esporas no mes de decembro. Os bos resultados obtidos coas recollidas neste no ano 2011 indícanos que neste momento as esporas están en estado óptimo para a súa recollida e sementeira.

IMGP0541Soros de Dicksonia antarctica listos para recoller as esporas que conteñen. Fotografía: Noé Ferreira-Rodríguez (ANABAM).

No envés das frondes se amosan no mes de decembro os soros maduros que conteñen as esporas. O procedemento levado a cabo é sinxelo, efectuamos a recollida de dúas pinnas de diferentes exemplares que introducimos no interior dunha folla de periódico que deixamos durante 15 días nun lugar seco.

IMGP0578

Pinnas recollidas e preparadas para o seu transporte. Fotografía: Noé Ferreira-Rodríguez (ANABAM).

A medida que as pinnas secan os soros se abren liberando as esporas que serán sementadas. A sementeira efectuase sobre un substrato obtido a partir da mestura de terra do propio regato e turba ao 50% cada unha. Previamente, tanto os substratos empregados como a propia bandexa son esterilizados no microondas durante uns minutos a fin de eliminar os fungos que poidan estragar as esporas.

[000663]

Esporas de Dicksonia antarctica sementadas. Fotografía: Noé Ferreira-Rodríguez (ANABAM).

Humedecemos ben o substrato e cando as esporas están sementadas, a bandexa tapada o máis herméticamente posible, lévase ata un lugar sen incidencia directa do sol, mantemos  unha temperatura que ronde os 20ºC e facemos un seguimento semanal pulverizando auga cando detectamos perda de humidade.