FLORA EXÓTICA INVASORA: Iponema indica

Texto: Manuel Angel Pombal (ANABAM)

Fotografía: Noé Ferreira-Rodríguez (ANABAM)

En: http://www.anabam.org/IPOMOEA%20INDICA.htmlIMG_0377

Iponema indica na estrada de acceso ao regato Vilar, fotografía obtida en outibr de 2014.

A especie Ipomoea indica, é unha enredadeira perenne da Familia das Convolvulaceae que se coñece comunmente co nome de campaíña (campanita, maravilla). O nome Ipomoea procede do grego ips, ipos = verme e homoios = parecido, polo hábito voluble dos seus talos.

Descrición:

Trátase dunha planta perenne, cos talos rastreiros ou gabeadores apoiándose na vexetación circundante. Ten follas lobuladas (con 3 lóbulos redondeados), flores grandes (de ata 9 cm) e azuis ou violáceas, con corola infundibuliforme con 5 pétalos soldados en toda a súa lonxitude (como acontece en todas as convolvuláceas). O froito é unha cápsula con 4 sementes.

Descoñecemos se ten reprodución sexual, a rexeneración vexetativa parece ser a de maior importancia, mediante o enraizamento dos talos.

Hábitat

É orixinaria de Centroamérica e Améroca tropical, peroxa é unha especie invasora introducida en diferentes lugares do mundo, incluíndo Australia e a Europa Mediterránea. Foi introducida como especie ornamental e soe cultivarse en xardíns polas súas grandes flores azuis e a súa capacidade de tapizar rápidamente. Esta especie está moi estendida pola área costeira galega, principalmente nas proximidade de zonas urbanas, onde se desenvolve con rapidez tapizando muros e árbores.

Outras especies do xénero Ipomoea.

O xénero Ipomoea comprende unhas 500 especies de ampla distribución nos trópicos de ambos hemisferios. En España cultívanse varias especies deste xénero, tales como: I. alba, I. arborescens, I. batatas, I. bolusiana, I. bonariensis, I. cairica, I. carnea, I. hederifolia, I. horsfalliae, I. indica, I. lobata. I. mauritiana, I. nil (heredacea), I. pandurata, I. pes-caprae, I. purpurea, I. sagittata, I. setosa, I. stolonifera, I. tricolor, ou I. violacea.

 

A Ipomoea purpurea é parecida a I. indica, pero distínguese por ter flores máis pequenas e follas enteiras, mentres que as de I. indica son claramente lobuladas. En Galicia esta especie tamén foi citada nas Rías Baixas. 

Características xerais das Ipomoeas

As Ipomoeas constitúen un xénero de plantas herbáceas anuais ou perennes ou arbustos, sempreverdes ou caducifolios, con ou sen látex, a miúdo cos talos volubles.

Follas: alternas, pecioladas ou subsésiles, enteiras, palmatilobadas ou pinnatífidas.

Flores: solitarias ou agregadas, cada flor con 2 bractéolas. Cáliz con 5 sépalos; corola con 5 pétalos, enteira ou lobulada, xeralmente infundibuliforme, máis raramente acampanada. Androceo con 5 estames insertos cerca da base do tubo da corola, opostos aos sépalos; anteras con dehiscencia lonxitudinal.

Froito: normalmente en cápsula con dehiscencia en 4-6 valvas ou con dehiscencia irregular, máis raramente indehiscente. Sementes 1-4 (-6).

Requiren solos de tipo medio, ben drenados e unha exposición soleada, con temperaturas que non descendan de 10 ºC, necesitando un soporte por onde gabear. Multiplícanse por sementes en primavera, que deben remollarse en auga quente antes de sementalas. As especies perennes tamén se poden multiplicar por esquexes.

As sementes dalgunhas especies, como I. tricolor, foron utilizadas como alucinóxenos porque contén derivados do ácido lisérxico.

Algunhas localizacións no Baixo Miño:

Na costa dos Soldados en Camposancos (concello de A Guarda); Río de Vilar, As Orelludas, Vilar (carretera) na parroquia de Pedornes e cerca da igrexa de Loureza (concello de Oia); Na senda dos pescadores de San Miguel de Tabagón e cerca do campo futbol e do  colexio (concello de O Rosal); Malvas (no concello de Tomiño).

Advertisements

RECOLLIDA E SEMENTEIRA DE ESPORAS 2014

Por cuarto ano consecutivo pomos en marcha a recollida de esporas de Dicksonia antarctica coas que obter novos exemplares da especie cos que recuperar a poboación do regato Vilar.

Cada ano efectuamos a recollida das esporas no mes de decembro. Os bos resultados obtidos coas recollidas neste no ano 2011 indícanos que neste momento as esporas están en estado óptimo para a súa recollida e sementeira.

IMGP0541Soros de Dicksonia antarctica listos para recoller as esporas que conteñen. Fotografía: Noé Ferreira-Rodríguez (ANABAM).

No envés das frondes se amosan no mes de decembro os soros maduros que conteñen as esporas. O procedemento levado a cabo é sinxelo, efectuamos a recollida de dúas pinnas de diferentes exemplares que introducimos no interior dunha folla de periódico que deixamos durante 15 días nun lugar seco.

IMGP0578

Pinnas recollidas e preparadas para o seu transporte. Fotografía: Noé Ferreira-Rodríguez (ANABAM).

A medida que as pinnas secan os soros se abren liberando as esporas que serán sementadas. A sementeira efectuase sobre un substrato obtido a partir da mestura de terra do propio regato e turba ao 50% cada unha. Previamente, tanto os substratos empregados como a propia bandexa son esterilizados no microondas durante uns minutos a fin de eliminar os fungos que poidan estragar as esporas.

[000663]

Esporas de Dicksonia antarctica sementadas. Fotografía: Noé Ferreira-Rodríguez (ANABAM).

Humedecemos ben o substrato e cando as esporas están sementadas, a bandexa tapada o máis herméticamente posible, lévase ata un lugar sen incidencia directa do sol, mantemos  unha temperatura que ronde os 20ºC e facemos un seguimento semanal pulverizando auga cando detectamos perda de humidade.

HISTORIA EN PEDRA

A historia natural e cultural da comarca e do Concello de Oia en particular están escritas en pedra. Dende os gravados rupestres, mámoas, puxeiros, muiños ou o foxo do lobo da Groba ata o propio mosteiro cisterciense.

[000522]

Gravado rupestre da Laxe da Auga dos Cebros. Fotografía: Manuel Angel Pombal (ANABAM).

Os gravados rupestres de Figueiredo ou Laxe da Auga dos Cebros na canle do Regato Vilar representan o contacto cultural entre os pobos do Mediterráneo e do Atlántico a través da representación de figuras animais e dunha embarcación de orixe ou influenza mediterránea.

IMG_0148

A Boca da Groba onde se atopa o Foxo do lobo Pedriño e os Puxeiros (imaxe). Fotografía: Noé Ferreira-Rodríguez (ANABAM)

O Foxo Pedriño na Boca da Groba de orixe medieval é un de tantos foxos do lobo espallados por Galicia pero o único representante nesta serra e cuxos restos se conservaron ata os nosos días.

mosteiro-de-oia-noe-ferreira-anabam

Mosteiro cisterciense de Oia. Fotografía: Noé Ferreira-Rodríguez (ANABAM).

O Mosteiro da Orde do Císter que estivo activo dende o Século XII ata a desamortización de Mendizábal en 1835 foi declarado Ben de Interese Cultural en 1931 e é o único da orde á beira do Atlántico o que lle conferiu o seu carácter defensivo da liña costeira.

RUTA MÁXICA DE OIA

O percorrido está en torno aos 20 km e transcorre entre os 100 e os 300 m sobre o nivel do mar. Sinalizado nas dúas direccións pero recoméndase facelo de sur a norte pasando ao pouco do seu comezo polo Regato Vilar onde podemos atopar aos fentos arbóreos de Oia. Nivel de dificultade baixo.

Premer na imaxe para acceder ao tríptico da ruta ou visitar http://www.anabam.org/RUTA%20MAXICA.html#rutmaxic para outros idiomas.

ruta maxica oia senderismo

CONCELLO DE OIA (PONTEVEDRA)

O Concello de Oia forma xunto aos Concellos de A Guarda, O Rosal, Tomiño e Tui a Comarca do Baixo Miño no suroeste de Galicia.

Con 18 km de costa e unha superficie de 84 km2 o Concello está dividido en seis parroquias: Burgueira, Loureza, Mougás, Santa María de Oia, Pedornes e Viladesuso.

IMG_0387

A baixa densidade de poboación caracteriza ao Concello cunha media de 35 habitantes por quilómetro cadrado.

A Serra da Groba marca a orografía do Concello e protexe á Comarca das inclemencia meteorolóxicas con cumios roldan os 600 m de altitude, a cota máxima a atopamos no alto da Groba a 652 m.

O clima oceánico marca as pautas anuais da rexión e caracteriazan a súa vexetación con temperaturas suaves (media de 12ºC, máximas de 30ºC e mínimas de 1ºC) e chuvias abundantes (en torno aso 2000 mm anuais).

Os cursos de auga que nacen na Groba e rematan no Atlántico caracterízanse por o seu curto curso e a elevada pendiente.

A Groba (Viladesuso, Oia)Os humidais de montaña aseguran un suministro constante de auga aos cursos de auga do Concello.

Botanicamente destacan os regatos Lavandeira e Vilar por posuír poboacións de fentos únicas como o caso da especie Dicksonia antarctica no Vilar ou ameazadas como a Woodwardia radicans no Lavandeira.

DSC00208O gando en réxime de semiliberdade é unha actividade ligada ao Concello e a toda a Serra da Groba dende hai séculos.

Máis información de interese sobre o Concello e os seus atractivos naturais:

SOBREIRAL DO FARO

http://www.anabam.org/SOBREIRAL%20DE%20FARO.html

RUTA DE SENDERISMO: RUTA MÁXICA DE OIA (TRÍPTICO GALEGO-CASTELÁN)

http://www.anabam.org/TRIPTICO%20RUTA%20MAXICA%20OIA%20Galego_Castelan.pdf

Máis información sobre a ruta e para acceder ao tríptico en máis idiomas visitar:

http://www.anabam.org/RUTA%20MAXICA.html

DEZ ANOS NO REGATO VILAR (2005 – 2014)

Os fentos arbóreos da especie Dicksonia antarctica centran parte dos esforzos de ANABAM dende o ano 2002 cando foron descubertos no Regato Vilar.1

No ano 2005 unha ducia de exemplares de Dicksonia antactica entre medio e tres metros podían atoparse nas ribeiras do Vilar. Xunto a eles se atopaban ata vinte pequenos esporófitos.

2

No verán de 2006 unha vaga de lumes arrasou parte dos montes da comarca incidindo especialmente sobre o Concello de Oia. Os Regato Vilar e as frondes dos fentos quedan reducidos a cinzas.

5No outono do mesmo ano 2006 as ladeiras sen vexetación non son capaces de absorber as intensas chuvias. As riadas que provocan levan por diante parte da poboación que queda reducida a sete exemplares.

?????????????????????????Pouco a pouco o regato e os fentos recuperan parte do esplendor perdido. A principal ameaza para os fentos é a seca que sufre o regato no verán e a falla de cobertura vexetal que os protexa do sol mantendo a humidade no ambiente.

6No ano 2011 novas riadas reducen a poboación a tan só catro exemplares, sendo preciso transplantar un dos mesmos parcialmente arrincado pola auga.

7As tarefas de control e protección dos fentos se intensifican tratando de salvagardar esta xoia botánica na comarca.

8No verán de 2013 o regato volve a levar un pequeno fío de auga por primeira vez dende o ano 2006.

IMGP0551Neste outono de 2014 o réxime hídrico segue sen estabilizarse e as chuvias seguen modificando a canle do regato.

DOUS ANOS SEN RESULTADOS POSITIVOS COA Dicksonia antarctica

IMG_0502

Fento número 4 transplantado tras ser arrincado do leito polas riadas do ano 2011. Forografía: Noé Ferreira-Rodríguez (ANABAM)

O fentos arbóreos mantéñense en perfectas condicións no Regato Vilar, a recuperación da cuberta vexetal permitiu que durante estes dous últimos anos a canle conservara durante o verán un caudal mínimo que afastara desta especie a pantasma da seca das catro plantas que sobreviven no regato.

IMG_0519

Regato Vilar (Oia) a comezos de verán de 2014 con pequenas charcas mantidas polo caudal que pouco a pouco recupera o regato. Forografía: Noé Ferreira-Rodríguez (ANABAM)

Así mesmo, os exemplares que obtivemos no microviveiro se adaptaron perfectamente ao exterior e continúan o seu desenvolvemento á espera de ser transplantados a canle do Vilar no momento que consideremos que o seu porte pode asegurar a supervivencia dos plantóns.

O número de exemplares obtidos ata o momento a partir de esporas mantense en 12 esporófitos cuxas esporas foron sementadas en decembro de 2011. Durante os anos 2013 e 2014 non foi posible obter novos exemplares. No 2012-2013 un erro no mantemento das condicións ambientais fixo que os pequenos protalos (gametófitos) secaran ao pouco tempo de comezar a gromar. No ano 2013-2014 ensaiamos novos métodos e substratos sen éxito na obtención de novos exemplares de Dicksonia. A partir da experiencia que imos acumulando na reprodución en mantemento desta especie durante estes anos nesta nova tempada 2014-2015 retomaremos a aplicación das primeiras condicións recreadas en 2011 para, en certo modo, asegurar a obtención de novos exemplares que nos permitan chegar aos 30 individuos de Dicksonia establecidos ao comezo do Plan de Recuperación da especie no Baixo Miño.

DSC02216

Esporófito de Dicksonia antarctica obtido por esporas no microviveiro de ANABAM.Forografía: Noé Ferreira-Rodríguez (ANABAM)

Coa obtención de exemplares a partir de acodos sobre os fentos existentes no Regato Vilar os resultados obtidos non foron máis satisfactorios que no caso das esporas. O primeiro e exitoso intento o realizamos no ano 2012 cando obtivemos catro exemplares dun porte considerable que poderían ter sido transplantados directamente no regato de non ser polo retraso na recollida dos mesmos e a chegada de altas temperaturas, que unha vez máis, provocou a seca dos plantóns. Cos novos acodos aplicados en primavera de 2013 e 2014 non obtivemos resultados, pero neste caso debeuse a unha modificación do protocolo seguido  nun intento por mellorar a súa efectividade. Novamente retomaremos a aplicación das medidas orixinais par nesta tempada 2014-2015 acadar o número de exemplares propostos no plan de recuperación.

DSC02221

DSC02222

Dous esporófitos de Dicksonia antarctica presentes no meicroviveiro de ANABAM en setembro de 2014. Forografía: Noé Ferreira-Rodríguez (ANABAM)

Esporófitos de Dicksonia antarctica

Os fentos como a Dicksonia antarctica alternan dúas fases no seu ciclo de vida, unha produtora de gametos: o gametófito ou protalo e outra produtora de esporas: o esporófito.

Polo xeral o esporófito é unha estrutura perenne na que se poden diferenciar como estructuras máis evidentes :

– o  estipe, rizoma erecto formado por materia morta que da lugar a un tronco que no caso de Dicksonia antarctica pode alcanzar varios metros de altura (entre 3 e 4 metros os exemplares xa desaparecidos en Oia);

– as frondes que poden superar os 5 metros pero que no caso dos exemplares presentes actualmente no regato Vilar apenas superan 1 metro polo escaso porte dos mesmos.

dicksonia antarctica

Esporófito xa desaparecido de Dicksonia antarctica anterior á vaga de lumes do ano 2006 onde se poden apreciar as frondes e o estipe de máis de dous metros de altura.

En primavera groman as novas frondes, alternando capas de frondes fértiles (produtoras de esporas) e estériles. No envés das frondes fértiles do esporófito poden apreciarse xa a comezos de outono os soros, que son agrupacións de esporanxios, os corpos produtores de esporas. As esporas están maduras a finais de ano, no mes de decembro, momento que é aproveitado para a súa recolección para obter os novos exemplares de Dicksonia antarctica.

2

Pinna dunha fronde fértil de Dicksonia antarctica fotografada en setembro no regato Vilar onde se poden apreciar os soros aínda verdes e sen desenvolver completamente.

 3

Soros maduros de Dicksonia antarctia a finais de ano no regato Vilar de Oia.

O crecemento do esporófito a partir da reprodución sexual (esporas) é moi lento e non non foi ata o terceiro ano de cultivo cando conseguimos obter exemplares coas primeiras frondes ben desenvolvidas baixo condicións controladas de humidade e temperatura.

5

Primeiro esporófito de Dicksonia antarctica obtido a partir de esporas no ano 2012 ao abeiro do Plan de recuperación da especie que ANABAM desenvolve no Baixo Miño.

 4

O mesmo esporófito de Dicksonia antarctica que na fotografía anterior no ano 2014, próximo xa a acadar o tamaño adecuado para ser transplantado no medio natural.

 

Gametófitos de Dicksonia antarctica

De xeito natural, unha vez maduras, as esporas son dispersadas polo vento xerminando e orixinando o gametófito (ou protalo) cando caen nunha localización axeitada. Nos traballos desenvolvidos durante as tarefas de reprodución da especie, as esporas conservaron a viabilidade ate tres anos despois de ser sementadas nos microinvernadoiros, orixinando ano tras ano novos gametófitos que unha vez fecundados darán lugar aos esporófitos, plantas adultas que pasarán a formar parte da poboación de Dicksonia antarctica do regato Vilar.

gametofito 1.jpg

Gametófitos de Dicksonia antarctica obtidos a partir de esporas sementadas en decembro de 2011

Os gametófitos de Dicksonia antarctica teñen unha morfoloxía  acorazonada formada por unha soa capa de células a través da que, xunto cos rizoides,  absorben a auga. Esta primeira fase do ciclo de vida dos fentos será a encargada de formar nos anteridios os anterozoides (gametos masculinos flaxelados)  que atraídos por quimiotaxis se dirixirán aos arquegonios productores dos gametos femininos nun proceso dependente da auga para favorecer o desprazamento dos espermatozoides.

gametofito 2.jpg

Cultivo de Dicksonia antarctica e aparición dos primeiros gametófitos no ano 2013 no Plan de Recuperación dos fentos arbóreos

DICKSONIA EN SANTIAGO DE COMPOSTELA

Distintas especies do xénero Dicksonia forman parte dos espazos axardinados da capital galega, dende a Alameda da cidade, cuxa historia se remonta ao século XIX, onde poden contabilizarse ata seis exemplares do de Dicksonia cun porte que vai de un a tres metros de altura, ata os xardíns da Praza de Galicia remodelados no 2014, incorporando exemplares de Dicksonia squarrosa á flora das partes axardinadas.

IMG_0320

 Dicksonia sp. na alameda de Santiago de Compostela coa Catedral da cidade ao fondo.

IMG_0321

 Exemplares de Dicksonia squarrosa  na Praza de Galicia de Santiago de Compostela.

IMG_0306

Dicksonia na Rúa Santo Domingo da Calzada nas inmediacións da Praza Roxa en Santiago de Compostela.