FLORA EXÓTICA INVASORA: Iponema indica

Texto: Manuel Angel Pombal (ANABAM)

Fotografía: Noé Ferreira-Rodríguez (ANABAM)

En: http://www.anabam.org/IPOMOEA%20INDICA.htmlIMG_0377

Iponema indica na estrada de acceso ao regato Vilar, fotografía obtida en outibr de 2014.

A especie Ipomoea indica, é unha enredadeira perenne da Familia das Convolvulaceae que se coñece comunmente co nome de campaíña (campanita, maravilla). O nome Ipomoea procede do grego ips, ipos = verme e homoios = parecido, polo hábito voluble dos seus talos.

Descrición:

Trátase dunha planta perenne, cos talos rastreiros ou gabeadores apoiándose na vexetación circundante. Ten follas lobuladas (con 3 lóbulos redondeados), flores grandes (de ata 9 cm) e azuis ou violáceas, con corola infundibuliforme con 5 pétalos soldados en toda a súa lonxitude (como acontece en todas as convolvuláceas). O froito é unha cápsula con 4 sementes.

Descoñecemos se ten reprodución sexual, a rexeneración vexetativa parece ser a de maior importancia, mediante o enraizamento dos talos.

Hábitat

É orixinaria de Centroamérica e Améroca tropical, peroxa é unha especie invasora introducida en diferentes lugares do mundo, incluíndo Australia e a Europa Mediterránea. Foi introducida como especie ornamental e soe cultivarse en xardíns polas súas grandes flores azuis e a súa capacidade de tapizar rápidamente. Esta especie está moi estendida pola área costeira galega, principalmente nas proximidade de zonas urbanas, onde se desenvolve con rapidez tapizando muros e árbores.

Outras especies do xénero Ipomoea.

O xénero Ipomoea comprende unhas 500 especies de ampla distribución nos trópicos de ambos hemisferios. En España cultívanse varias especies deste xénero, tales como: I. alba, I. arborescens, I. batatas, I. bolusiana, I. bonariensis, I. cairica, I. carnea, I. hederifolia, I. horsfalliae, I. indica, I. lobata. I. mauritiana, I. nil (heredacea), I. pandurata, I. pes-caprae, I. purpurea, I. sagittata, I. setosa, I. stolonifera, I. tricolor, ou I. violacea.

 

A Ipomoea purpurea é parecida a I. indica, pero distínguese por ter flores máis pequenas e follas enteiras, mentres que as de I. indica son claramente lobuladas. En Galicia esta especie tamén foi citada nas Rías Baixas. 

Características xerais das Ipomoeas

As Ipomoeas constitúen un xénero de plantas herbáceas anuais ou perennes ou arbustos, sempreverdes ou caducifolios, con ou sen látex, a miúdo cos talos volubles.

Follas: alternas, pecioladas ou subsésiles, enteiras, palmatilobadas ou pinnatífidas.

Flores: solitarias ou agregadas, cada flor con 2 bractéolas. Cáliz con 5 sépalos; corola con 5 pétalos, enteira ou lobulada, xeralmente infundibuliforme, máis raramente acampanada. Androceo con 5 estames insertos cerca da base do tubo da corola, opostos aos sépalos; anteras con dehiscencia lonxitudinal.

Froito: normalmente en cápsula con dehiscencia en 4-6 valvas ou con dehiscencia irregular, máis raramente indehiscente. Sementes 1-4 (-6).

Requiren solos de tipo medio, ben drenados e unha exposición soleada, con temperaturas que non descendan de 10 ºC, necesitando un soporte por onde gabear. Multiplícanse por sementes en primavera, que deben remollarse en auga quente antes de sementalas. As especies perennes tamén se poden multiplicar por esquexes.

As sementes dalgunhas especies, como I. tricolor, foron utilizadas como alucinóxenos porque contén derivados do ácido lisérxico.

Algunhas localizacións no Baixo Miño:

Na costa dos Soldados en Camposancos (concello de A Guarda); Río de Vilar, As Orelludas, Vilar (carretera) na parroquia de Pedornes e cerca da igrexa de Loureza (concello de Oia); Na senda dos pescadores de San Miguel de Tabagón e cerca do campo futbol e do  colexio (concello de O Rosal); Malvas (no concello de Tomiño).

Advertisements

HISTORIA EN PEDRA

A historia natural e cultural da comarca e do Concello de Oia en particular están escritas en pedra. Dende os gravados rupestres, mámoas, puxeiros, muiños ou o foxo do lobo da Groba ata o propio mosteiro cisterciense.

[000522]

Gravado rupestre da Laxe da Auga dos Cebros. Fotografía: Manuel Angel Pombal (ANABAM).

Os gravados rupestres de Figueiredo ou Laxe da Auga dos Cebros na canle do Regato Vilar representan o contacto cultural entre os pobos do Mediterráneo e do Atlántico a través da representación de figuras animais e dunha embarcación de orixe ou influenza mediterránea.

IMG_0148

A Boca da Groba onde se atopa o Foxo do lobo Pedriño e os Puxeiros (imaxe). Fotografía: Noé Ferreira-Rodríguez (ANABAM)

O Foxo Pedriño na Boca da Groba de orixe medieval é un de tantos foxos do lobo espallados por Galicia pero o único representante nesta serra e cuxos restos se conservaron ata os nosos días.

mosteiro-de-oia-noe-ferreira-anabam

Mosteiro cisterciense de Oia. Fotografía: Noé Ferreira-Rodríguez (ANABAM).

O Mosteiro da Orde do Císter que estivo activo dende o Século XII ata a desamortización de Mendizábal en 1835 foi declarado Ben de Interese Cultural en 1931 e é o único da orde á beira do Atlántico o que lle conferiu o seu carácter defensivo da liña costeira.

RUTA MÁXICA DE OIA

O percorrido está en torno aos 20 km e transcorre entre os 100 e os 300 m sobre o nivel do mar. Sinalizado nas dúas direccións pero recoméndase facelo de sur a norte pasando ao pouco do seu comezo polo Regato Vilar onde podemos atopar aos fentos arbóreos de Oia. Nivel de dificultade baixo.

Premer na imaxe para acceder ao tríptico da ruta ou visitar http://www.anabam.org/RUTA%20MAXICA.html#rutmaxic para outros idiomas.

ruta maxica oia senderismo

CONCELLO DE OIA (PONTEVEDRA)

O Concello de Oia forma xunto aos Concellos de A Guarda, O Rosal, Tomiño e Tui a Comarca do Baixo Miño no suroeste de Galicia.

Con 18 km de costa e unha superficie de 84 km2 o Concello está dividido en seis parroquias: Burgueira, Loureza, Mougás, Santa María de Oia, Pedornes e Viladesuso.

IMG_0387

A baixa densidade de poboación caracteriza ao Concello cunha media de 35 habitantes por quilómetro cadrado.

A Serra da Groba marca a orografía do Concello e protexe á Comarca das inclemencia meteorolóxicas con cumios roldan os 600 m de altitude, a cota máxima a atopamos no alto da Groba a 652 m.

O clima oceánico marca as pautas anuais da rexión e caracteriazan a súa vexetación con temperaturas suaves (media de 12ºC, máximas de 30ºC e mínimas de 1ºC) e chuvias abundantes (en torno aso 2000 mm anuais).

Os cursos de auga que nacen na Groba e rematan no Atlántico caracterízanse por o seu curto curso e a elevada pendiente.

A Groba (Viladesuso, Oia)Os humidais de montaña aseguran un suministro constante de auga aos cursos de auga do Concello.

Botanicamente destacan os regatos Lavandeira e Vilar por posuír poboacións de fentos únicas como o caso da especie Dicksonia antarctica no Vilar ou ameazadas como a Woodwardia radicans no Lavandeira.

DSC00208O gando en réxime de semiliberdade é unha actividade ligada ao Concello e a toda a Serra da Groba dende hai séculos.

Máis información de interese sobre o Concello e os seus atractivos naturais:

SOBREIRAL DO FARO

http://www.anabam.org/SOBREIRAL%20DE%20FARO.html

RUTA DE SENDERISMO: RUTA MÁXICA DE OIA (TRÍPTICO GALEGO-CASTELÁN)

http://www.anabam.org/TRIPTICO%20RUTA%20MAXICA%20OIA%20Galego_Castelan.pdf

Máis información sobre a ruta e para acceder ao tríptico en máis idiomas visitar:

http://www.anabam.org/RUTA%20MAXICA.html

DOUS ANOS SEN RESULTADOS POSITIVOS COA Dicksonia antarctica

IMG_0502

Fento número 4 transplantado tras ser arrincado do leito polas riadas do ano 2011. Forografía: Noé Ferreira-Rodríguez (ANABAM)

O fentos arbóreos mantéñense en perfectas condicións no Regato Vilar, a recuperación da cuberta vexetal permitiu que durante estes dous últimos anos a canle conservara durante o verán un caudal mínimo que afastara desta especie a pantasma da seca das catro plantas que sobreviven no regato.

IMG_0519

Regato Vilar (Oia) a comezos de verán de 2014 con pequenas charcas mantidas polo caudal que pouco a pouco recupera o regato. Forografía: Noé Ferreira-Rodríguez (ANABAM)

Así mesmo, os exemplares que obtivemos no microviveiro se adaptaron perfectamente ao exterior e continúan o seu desenvolvemento á espera de ser transplantados a canle do Vilar no momento que consideremos que o seu porte pode asegurar a supervivencia dos plantóns.

O número de exemplares obtidos ata o momento a partir de esporas mantense en 12 esporófitos cuxas esporas foron sementadas en decembro de 2011. Durante os anos 2013 e 2014 non foi posible obter novos exemplares. No 2012-2013 un erro no mantemento das condicións ambientais fixo que os pequenos protalos (gametófitos) secaran ao pouco tempo de comezar a gromar. No ano 2013-2014 ensaiamos novos métodos e substratos sen éxito na obtención de novos exemplares de Dicksonia. A partir da experiencia que imos acumulando na reprodución en mantemento desta especie durante estes anos nesta nova tempada 2014-2015 retomaremos a aplicación das primeiras condicións recreadas en 2011 para, en certo modo, asegurar a obtención de novos exemplares que nos permitan chegar aos 30 individuos de Dicksonia establecidos ao comezo do Plan de Recuperación da especie no Baixo Miño.

DSC02216

Esporófito de Dicksonia antarctica obtido por esporas no microviveiro de ANABAM.Forografía: Noé Ferreira-Rodríguez (ANABAM)

Coa obtención de exemplares a partir de acodos sobre os fentos existentes no Regato Vilar os resultados obtidos non foron máis satisfactorios que no caso das esporas. O primeiro e exitoso intento o realizamos no ano 2012 cando obtivemos catro exemplares dun porte considerable que poderían ter sido transplantados directamente no regato de non ser polo retraso na recollida dos mesmos e a chegada de altas temperaturas, que unha vez máis, provocou a seca dos plantóns. Cos novos acodos aplicados en primavera de 2013 e 2014 non obtivemos resultados, pero neste caso debeuse a unha modificación do protocolo seguido  nun intento por mellorar a súa efectividade. Novamente retomaremos a aplicación das medidas orixinais par nesta tempada 2014-2015 acadar o número de exemplares propostos no plan de recuperación.

DSC02221

DSC02222

Dous esporófitos de Dicksonia antarctica presentes no meicroviveiro de ANABAM en setembro de 2014. Forografía: Noé Ferreira-Rodríguez (ANABAM)

O BAIXO MIÑO

 comarca do Baixo Miño abrangue cinco concellos da provincia de Pontevedra ao suroeste de Galicia: Tui, Tomiño, O Rosal, A Guarda e Oia. O territorio que ocupan estes cinco términos municipais abrangue suma unha extensión de 322.4 km2.

250px-Comarca_Baixo_Miño

Localización xeográfica da comarca do Baixo Miño (vermello) na provincia de Pontevedra (verde). Fonte da imaxe: http://en.wikipedia.org/wiki/O_Baixo_Mi%C3%B1o.

REBROTAN LOS HELECHOS DE OIA DADOS POR EXTINGUIDOS

Únicos en Europa y pertenecientes a la especie Dicksonia antarctica habían sido arrasados por el incendio que afectó a Viladesuso el pasado agosto .

EL CORREO GALLEGO

ENLACE AO ARTIGO

Artigo de XAIME LEIRO para EL CORREO GALLEGO o 15 de outubro de 2006.

[000563]

Fentos arbóreos (Dicksonia antarctica)  gromando tras os incendios do verán de 2006. Fotografía: Noé Ferreira Rodríguez – ANABAM

ENTREVISTA EN RADIO CERNA

Entrevista para Radio Cerna a Noé Ferreira a propósito da Dicksonia antarctica, os fentos arbóreos de Oia, e o Plan de Recuperación posto en marcha por ANABAM no ano 2012. Data da entrevista 7 de xaneiro de 2013.

http://www.ivoox.com/recuperar-o-fento-arboreo-australiano-oia-audios-mp3_rf_1688237_1.HTML

radio cerna adega

Enlace á entrevista:

ENTREVISTA RADIO CERNA NOÉ FERREIRA ANABAM DICKSONIA

Radio Cerna é una iniciativa radiofónica de ADEGA (Asociación para a Defensa Ecolóxica de Galiza) que constitúe o primeiro espazo radiofónico especializado na temática medioambiental e ecoloxista na comunidade.

 

ANFIBIOS DO VILAR

 

PINTAFONTES NOE FERREIRA ANABAM 2

Pintafontes común (Lissotriton boscai) no Regato Vilar (Oia). Fotografía: Noé Ferreira Rodríguez – ANABAM.


No ano 2011 poideron verse no Regato Vilar centos de Pintafontes (Lissotriton boscai). Foi o último ano no que se produciu tal abundancia, os incendios forestais que levaron consigo a vexetación das ladeiras tamén eliminaron o almacén de auga durante o verán. Coa desaparición da vexetación o réxime hídrico do regato veuse alterado con riadas durante o outono e o inverno e secas durante os meses de verán. Estes feitos constitúen os estados de máxima alteración ao que pode ser sometido un curso de auga pasando de ser permanente a ter carácter estacional. Este desequilibrio no réxime hídrico leva asociada a imposibilidade de que se poida instalar unha ccomunidade de invertebrados que manteña aos organismos inmediatamente superiores na cadea trófica , neste caso aos Pintafontes, pero como eles, a Salamandriña galega (Chioglossa lusitanica) foi outra das grandes perxudicadas.

???????????????????????????????

Salamandriña galega (Chioglossa lusitanica) no Regato Vilar (Oia). Fotografía: Manuel A. Pombal – ANABAM.

PEGADAS DE XABARÍN (Sus scrofa)

Entre a fauna habitual do Regato Vilar os Xabarís (Sus scrofa) acoden os lamizais na procura de alimento. Aínda que non resulta sinxela a súa observación directa as súas pegadas na lama deixan constancia da súa presenza.

[000550]

Pisadas de Xabarín (Sus scrofa) na terra húmida, Regato Vilar (Oia). Fotografía: Noé Ferreira Rodríguez – ANABAM